Quân dân nhà Trần đã chính thức kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên 3 lần vào các giai đoạn lịch sử quan trọng: năm 1258, năm 1285 và năm 1287-1288. Đặc biệt, trong cả ba lần đối đầu với đế chế Mông Cổ – đội quân được mệnh danh là “vó ngựa đi đến đâu cỏ không mọc được đến đó” – vương triều Trần đều giành chiến thắng tuyệt đối. Quan trọng hơn, những cuộc kháng chiến này không chỉ là những cột mốc quân sự mà còn là biểu tượng rực rỡ nhất của tinh thần đoàn kết dân tộc và nghệ thuật quân sự Việt Nam thế kỷ XIII.
Có phải nhà Trần đã 3 lần kháng chiến là một truy vấn mang tính khẳng định về một trong những trang sử hào hùng nhất của dân tộc Việt Nam. Tiếp theo, việc tìm hiểu lịch sử tóm tắt 3 lần đại phá quân thù sẽ giúp chúng ta thấy được sự khốc liệt của chiến trường và sự mưu lược của các vị vua, tướng lĩnh nhà Trần. Bên cạnh đó, thông qua việc so sánh quy mô và chiến lược của kẻ thù qua từng lần xâm lược, người đọc sẽ nhận thấy sự trưởng thành vượt bậc trong tư duy tác chiến của quân dân Đại Việt.
Dưới đây là phân tích chuyên sâu về số lần kháng chiến, diễn biến chi tiết và những giá trị cốt lõi đã tạo nên sức mạnh vô song của thực thể Nhà Trần. Hãy cùng eurosphere.com.vn khám phá nội dung chi tiết ngay sau đây để hiểu vì sao thế giới gọi đây là một kỳ tích quân sự của nhân loại.
Có phải nhà Trần đã 3 lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên?
Có, quân dân nhà Trần đã thực sự 3 lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên thắng lợi nhờ vào sự kết hợp giữa tài thao lược của bộ chỉ huy tối cao, sự đồng lòng của toàn dân và hệ thống chiến thuật “vị nhân sinh” độc đáo.
Nhắc lại vấn đề về số lần kháng chiến, cụ thể hơn, con số 3 lần này đã được ghi chép đồng nhất trong các bộ chính sử danh tiếng như Đại Việt Sử ký Toàn thư của Ngô Sĩ Liên hay Khâm định Việt sử Thông giám cương mục. Ba lần kháng chiến tương ứng với các cột mốc thời gian và đối thủ cụ thể:
- Lần thứ nhất (1258): Chống lại đạo quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy, dưới thời vua Trần Thái Tông.
- Lần thứ hai (1285): Đối đầu với hơn 50 vạn quân Nguyên do Thái tử Thoát Hoan cầm đầu, dưới thời vua Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông.
- Lần thứ ba (1287-1288): Quét sạch âm mưu phục thù của nhà Nguyên, kết thúc bằng trận thủy chiến Bạch Đằng vĩ đại.
Lý do quan trọng nhất khiến giới sử học trong và ngoài nước luôn nhắc đến con số 3 lần này chính là bởi quy mô và bản chất của mỗi cuộc chiến hoàn toàn khác nhau. Nếu lần đầu là một cuộc thám sát bằng sức mạnh kỵ binh đơn thuần, thì lần thứ hai và thứ ba là những cuộc viễn chinh tổng lực của đế chế Nguyên Thế Tổ (Hốt Tất Liệt) nhằm xóa sổ hoàn toàn quốc hiệu Đại Việt trên bản đồ. Hơn nữa, việc một quốc gia nhỏ bé liên tiếp đánh bại đội quân tinh nhuệ nhất thế giới chỉ trong vòng 30 năm đã tạo nên một “cú sốc” lịch sử, góp phần ngăn chặn sự bành trướng của đế quốc Mông Cổ xuống khu vực Đông Nam Á.
Dưới đây là bảng thống kê tóm tắt các lần kháng chiến:
| Lần thứ | Thời gian | Vua trị vì | Tướng chỉ huy phía ta | Chủ tướng phía địch |
| Lần 1 | 1258 | Trần Thái Tông | Trần Thái Tông, Trần Quốc Tuấn | Ngột Lương Hợp Thai |
| Lần 2 | 1285 | Trần Nhân Tông | Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải | Thoát Hoan, Toa Đô |
| Lần 3 | 1287 – 1288 | Trần Nhân Tông | Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư | Thoát Hoan, Ô Mã Nhi |
Lịch sử tóm tắt 3 lần đại phá quân Mông – Nguyên của quân dân nhà Trần
Có 3 giai đoạn kháng chiến chính bao gồm: cuộc chiến chống kỵ binh Mông Cổ (1258), cuộc tổng lực chiến chống quân Nguyên (1285) và cuộc phản công tiêu diệt thủy binh (1287-1288).
Móc xích với tiến trình lịch sử, dưới đây là thông tin chi tiết về từng giai đoạn để minh chứng cho câu trả lời “3 lần”:
Cuộc kháng chiến lần thứ nhất (1258) diễn ra như thế nào?
Cuộc kháng chiến lần thứ nhất khởi nguồn từ âm mưu của Mông Cổ muốn đánh chiếm Đại Việt để làm bàn đạp “đánh thốc” vào sườn Nam nước Tống (Trung Quốc). Cụ thể, vào tháng 1 năm 1258, Ngột Lương Hợp Thai dẫn theo 3 vạn quân kỵ binh tinh nhuệ tiến vào biên giới phía Bắc. Quân ta ban đầu gặp khó khăn tại trận Bình Lệ Nguyên nhưng vua Trần Thái Tông đã sáng suốt thực hiện kế sách rút lui chiến lược để bảo toàn lực lượng.
Sau khi quân địch chiếm được Thăng Long trống rỗng và rơi vào tình trạng thiếu lương thực trầm trọng do chính sách “tiêu thổ”, quân dân nhà Trần đã mở cuộc phản công thần tốc. Trận Đông Bộ Đầu (gần cầu Long Biên ngày nay) đã bẻ gãy hoàn toàn nhuệ khí giặc. Quân Mông Cổ phải rút chạy toán loạn về nước, thậm chí không dám cướp phá trên đường đi, từ đó có danh xưng “giặc Phật”.
Diễn biến cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285) có gì nổi bật?
Sau khi tiêu diệt nhà Nam Tống, Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên và rắp tâm xâm lược phương Nam với quy mô khổng lồ. Ví dụ, đầu năm 1285, Thoát Hoan dẫn hơn 50 vạn quân tiến vào đường bộ từ phía Bắc, kết hợp với đạo quân của Toa Đô đánh ngược từ Chăm-pa ở phía Nam lên. Đây là thời điểm “ngàn cân treo sợi tóc” của dân tộc khi quân ta phải đối đầu với thế gọng kìm từ hai phía.
Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo của Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, quân dân nhà Trần đã thực hiện những cuộc rút lui huyền thoại về vùng ven biển. Khi giặc mệt mỏi vì nắng nóng và thiếu lương, quân ta liên tiếp giành thắng lợi tại các trận Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương. Cuối cùng, vào tháng 6/1285, đạo quân của Thoát Hoan thảm bại, chủ tướng phải chui vào ống đồng để trốn chạy về nước, tướng giặc Toa Đô bị chém đầu tại trận.
Cuộc kháng chiến lần thứ ba (1287 – 1288) và trận thủy chiến lịch sử
Thất bại cay đắng năm 1285 khiến Hốt Tất Liệt phẫn nộ, đình chỉ việc xâm lược Nhật Bản để dồn lực đánh Đại Việt lần thứ ba. Đặc biệt, lần này giặc rút kinh nghiệm bằng cách mang theo đoàn thuyền lương khổng lồ do Trương Văn Hổ chỉ huy để nuôi quân đánh dài ngày. Tuy nhiên, tướng Trần Khánh Dư đã mưu trí tiêu diệt toàn bộ đoàn thuyền lương này tại Vân Đồn, đẩy Thoát Hoan vào thế “tiến thoái lưỡng nan”.
Nhận thấy không thể bám trụ, quân Nguyên rút lui theo hai đường thủy bộ. Trần Hưng Đạo đã dự đoán chính xác hướng rút quân của thủy binh giặc qua sông Bạch Đằng. Với chiến thuật cọc ngầm truyền thống kết hợp hỏa công, quân ta đã tiêu diệt hoàn toàn đội hình thủy quân mạnh nhất của đế chế Nguyên. Hình ảnh Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp bị bắt sống đã đánh dấu sự kết thúc vĩnh viễn cho tham vọng xâm lược của phương Bắc đối với vương triều Trần.
So sánh quy mô và chiến lược của địch trong 3 lần xâm lược
Quân Nguyên thắng về số lượng binh hỏa ở lần 2, mạnh về khả năng cơ động ở lần 1, nhưng quân Trần tối ưu về chiến thuật phong tỏa và thủy chiến ở lần 3.
Nhắc lại sự đối lập trong chiến lược của hai bên, ngược lại với sự ngạo mạn dựa vào quân số đông đảo của địch, quân dân nhà Trần đã biết lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều một cách khoa học.
| Tiêu chí | Lần thứ nhất (1258) | Lần thứ hai (1285) | Lần thứ ba (1287-1288) |
| Lực lượng giặc | 3 vạn kỵ binh Mông Cổ | 50 vạn quân Nguyên – Mông | 30 vạn quân + 500 chiến thuyền |
| Mục tiêu chiến lược | Mở đường đánh Tống | Thôn tính hoàn toàn Đại Việt | Phục thù và chiếm đóng lâu dài |
| Cách đánh của giặc | Đột kích thần tốc | Gọng kìm, đánh thẳng vào đầu não | Dùng thuyền lương hỗ trợ bộ binh |
| Địa bàn quyết chiến | Đồng bằng sông Hồng | Khắp các cửa sông, cửa bãi | Hệ thống sông Bạch Đằng |
| Kết cục của giặc | Rút chạy trong 15 ngày | Thoát Hoan chui ống đồng | Tiêu diệt toàn bộ thủy quân |
Tiêu chí quan trọng cần nhấn mạnh là sự chuyển dịch từ kỵ binh sang thủy binh của quân Nguyên. Qua mỗi lần, kẻ thù càng trở nên xảo quyệt hơn, nhưng quân dân nhà Trần cũng phát triển một hệ thống quốc phòng toàn dân tinh vi hơn, đặc biệt là việc xây dựng các phòng tuyến ven biển và các đội dân binh địa phương để tiêu hao sinh lực địch trước khi tung ra đòn quyết định.
Những yếu tố tạo nên sức mạnh đặc biệt của thực thể Nhà Trần trong lịch sử
Sức mạnh nhà Trần là sự hòa quyện giữa hào khí Đông A + chiến thuật quân sự linh hoạt + tầm nhìn ngoại giao vĩ đại.
Để hiểu rõ hơn vì sao 3 cuộc kháng chiến đều có kết quả giống nhau là sự chiến thắng, tiếp theo chúng ta cần phân tích các thuộc tính độc nhất (Unique Attributes) của thực thể Nhà Trần:
Hào khí Đông A: Sức mạnh nội tại từ sự đồng lòng của vua tôi nhà Trần
Hào khí Đông A không chỉ là một khái niệm văn chương mà là một thực thể chính trị – xã hội hữu hình thời bấy giờ. Cụ thể, chữ “Trần” (陳) được ghép từ chữ “Đông” (東) và chữ “A” (阿), tạo nên một biểu tượng cho sự gắn kết máu thịt giữa hoàng tộc và thần dân. Tinh thần này được cụ thể hóa qua hai sự kiện chưa từng có trong lịch sử phong kiến:
- Hội nghị Bình Than (1282): Nơi vương triều trưng cầu ý kiến của các quý tộc, tướng lĩnh để thống nhất ý chí chiến đấu.
- Hội nghị Diên Hồng (1285): Lần đầu tiên trong lịch sử, các bậc phụ lão (đại diện cho tiếng nói nhân dân) được nhà vua mời về kinh đô để hỏi ý kiến “Nên hòa hay nên đánh?”. Tiếng hô “Đánh!” đồng thanh của hàng nghìn bô lão chính là câu trả lời đanh thép nhất cho sức mạnh dân tộc.
Nghệ thuật quân sự “Vườn không nhà trống”: Đỉnh cao chiến thuật phòng thủ
“Vườn không nhà trống” (Tiêu thổ kháng chiến) là một thuộc tính độc đáo giúp nhà Trần hóa giải sức mạnh của kỵ binh Mông Cổ. Ngược lại với lối đánh bảo vệ thành trì kiên cố của người Trung Hoa dẫn đến thất bại trước kỵ binh, quân dân nhà Trần sẵn sàng bỏ kinh đô Thăng Long.
- Chi tiết: Người dân mang theo lương thực, đốt bỏ nhà cửa, biến mọi vùng đất giặc chiếm đóng thành một “vùng trắng” về hậu cần.
- Hệ quả: Quân Mông – Nguyên tuy chiếm được đất nhưng không có lương, không có người để bắt làm nô dịch, dẫn đến suy yếu về sức khỏe và tinh thần, tạo điều kiện cho quân ta phản công khi thời cơ đến.
Vai trò của Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo và tác phẩm “Hịch tướng sĩ”
Trần Hưng Đạo là linh hồn của cuộc kháng chiến lần 2 và 3. Ông là vị tướng có tư duy quân sự vượt thời đại khi đề cao vai trò của binh sĩ và nhân dân. Ví dụ, trong tác phẩm “Hịch tướng sĩ”, ông không chỉ dùng mệnh lệnh mà dùng tình cảm và lý lẽ để khơi dậy lòng căm thù giặc và ý thức bảo vệ quốc gia của mỗi chiến binh. Ông đã biên soạn Binh thư yếu lược để dạy tướng sĩ cách đánh giặc phù hợp với địa hình Việt Nam, nhấn mạnh vào việc “lấy đoản binh chế trường trận”.
Ngoại giao sau chiến tranh: Nghệ thuật “Nhu và Cương” với phương Bắc
Một thuộc tính hiếm (Rare Attribute) ít được nhắc tới nhưng cực kỳ quan trọng là tư duy ngoại giao hậu chiến của nhà Trần. Tuy nhiên, dù thắng lợi rực rỡ trên chiến trường, vua Trần luôn giữ thái độ mềm mỏng trong quan hệ với nhà Nguyên.
- Chi tiết: Ngay sau chiến thắng Bạch Đằng, nhà Trần vẫn thực hiện việc triều cống, gửi thư tạ lỗi để giữ thể diện cho đế quốc nước lớn, nhằm ngăn chặn các cuộc viễn chinh tiếp theo.
- Công dụng: Điều này giúp Đại Việt có hàng chục năm hòa bình để phục hưng kinh tế, bồi dưỡng sức dân sau những tổn thất nặng nề của chiến tranh. Đây là bài học về sự khôn khéo “thắng mà không kiêu”, đặt lợi ích quốc gia dân tộc lên hàng đầu.
Theo nghiên cứu của GS. Phan Huy Lê, sự thành công của nhà Trần không chỉ nằm ở gươm giáo, mà nằm ở chính sách “Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc” – một tư tưởng mang tính nhân văn sâu sắc và là nền tảng cho mọi thắng lợi quân sự.
Câu trả lời cho câu hỏi “Quân dân nhà Trần đã kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên bao nhiêu lần?” chính là 3 lần. Mỗi lần là một thử thách ngặt nghèo nhưng đều được vượt qua bằng bản lĩnh, trí tuệ và sự đồng lòng của cả một dân tộc. Như vậy, lịch sử nhà Trần mãi mãi là một bài học vô giá về việc bảo vệ chủ quyền và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc cho các thế hệ mai sau.